Kompleksowa Analiza Procesów Poznawczych

W ramach przygotowania baterii diagnostycznej KAPP opracowano 11 podręczników wspomagających specjalistów prowadzących diagnozę za pomocą KAPP w populacji ogólnej oraz wśród dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Trzy oddzielne podręczniki poświęcono skalom obserwacyjnym.

Poniżej znajduje się lista podręczników, które w wersjach drukowanych trafiły do poradni w całej Polsce z końcem 2022 roku.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Komplety podręczników do zestawu narzędzi KAPP trafiły do poradni w całej Polsce we wrześniu 2022 roku. Aplikacja KAPP dostępna jest tutaj. 

W ramach diagnozy 270 stopni bateria KAPP daje możliwość oceny rozwoju poznawczego metodami kwestionariuszowymi bazującymi na obserwacjach rodziców/opiekunów i nauczycieli/wychowawców. Oznacza to pozyskiwanie informacji o funkcjonowaniu dziecka z dwóch dodatkowych źródeł informacji z uwzględnieniem kontekstu. Dzięki temu zdecydowanie zwiększa się trafność uzyskanej diagnozy, a możliwości funkcjonalne dzieci i młodzieży oceniane są w kontekście naturalnych środowisk życia, codziennych sytuacji domowych czy szkolnych. Co więcej, ukierunkowana obserwacja może być trafną metodą oceny funkcji poznawczych, szczególnie wtedy, gdy ich bezpośredni pomiar jest utrudniony lub niemożliwy. Ponadto, rodzic włączony do procesu diagnozy zyskuje nie tylko realny wpływ na wynik oceny, ale również ukierunkowanie swoich obserwacji na subtelne zmiany w zachowaniu, które mogą być wskaźnikami istotnych umiejętności z perspektywy uczenia się i funkcjonowania poznawczego. 

Opracowane kwestionariusze i skale bazują na tym samym modelu teoretycznym, a co za tym idzie oceniają te same wymiary funkcjonowania co aplikacja komputerowa. Dzięki temu możliwa jest pełniejsza i bardziej adekwatna ocena mocnych i słabych stron dziecka. Kwestionariusze mają jednak za zadanie uzupełnić diagnozę aplikacją i nie powinny być stosowane zamiast badania testami komputerowymi, a jedynie dodatkowo. 

Kwestionariusze składają się z zestawu pytań dotyczących codziennych i możliwych do zaobserwowania zachowań dziecka odnoszących się do funkcjonowania poznawczego, używania języka i umiejętności komunikacyjnych. Zadaniem rodzica/prawnego opiekuna lub/i nauczyciela/wychowawcy dziecka jest ocenić, czy dane zachowanie było prezentowane przez podopiecznego w czasie ostatniego miesiąca przy użyciu czterostopniowej skali (tak, raczej tak, raczej nie, nie). Szczegółowe omówienie założeń konstrukcyjnych, treści pozycji, wartości psychometrycznych poszczególnych skal oraz zasad analizy i interpretacji wyników zostało zaprezentowane w odpowiednich podręcznikach. 

Kwestionariusze dostępne są w aplikacji KAPP_A, skąd mogą być pobrane i przekazane wypełniającym w formie drukowanej lub elektronicznej. Aplikacja KAPP_A daje też możliwość zaznaczania odpowiedzi wypełniającego i automatycznego podsumowania wyników.

Skale obserwacyjne dla osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym, znacznym i głębokim

Ważną część baterii KAPP stanowią skale rozwoju poznawczego dla dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym, znacznym i głębokim. Dotyczą one charakterystyki funkcjonowania poznawczego osób od 6 do 25 roku życia. Osobami opisującymi zachowanie dzieci lub młodzieży mogą być rodzice/opiekunowie prawni oraz nauczyciele/wychowawcy, jednak skale nie różnią się ze względu na osobę dokonującą oceny. Poszczególni oceniający jedynie wskazują swoją rolę, zaznaczając odpowiednie okienko w metryczce skali. Narzędzia różnią się natomiast ze względu na stopień niepełnosprawności oraz (w jednym przypadku) wiek dziecka. Opracowano następujące wersje: 

• Skala rozwoju poznawczego dla osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym KAPP_SNIU; 
• Skala rozwoju poznawczego dla osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu znacznym KAPP_SNIZ(M), wiek od 6;0 do 10;11,30; 
• Skala rozwoju poznawczego dla osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu znacznym KAPP_SNIZ(S), wiek od 11;0 do 24;11,30; 
• Skala rozwoju poznawczego dla osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu głębokim KAPP_SNIG.

 

Kwestionariusze do diagnozy dzieci w wieku 3-36 miesięcy

Kwestionariusze do opisu rozwoju poznawczego KAPP_S_D przeznaczone są do diagnozy funkcjonowania poznawczego i językowo-komunikacyjnego dzieci najmłodszych w wieku niemowlęcym i poniemowlęcym, od 3 do 35 miesiąca życia. Narzędzia te skierowane są wyłącznie do rodziców i/lub opiekunów prawnych dziecka. Powstało sześć wersji kwestionariuszy w zależności od wieku dziecka: 

• KAPP_S_D3-5(R) wiek dziecka od 3. do 5. miesiąca i 30 dni (0;3,0–0;5,30), 
• KAPP_S_D6-11(R) wiek dziecka od 6. do 11. miesiąca i 30 dni (0;6,0–0;11,30), 
• KAPP_S_D12-17(R) wiek dziecka od 12. do 17. miesiąca i 30 dni (1;0,0–1;5,30), 
• KAPP_S_D18-23(R) wiek dziecka od 18. do 23. miesiąca i 30 dni (1;6,0–1;11,30), 
• KAPP_S_D24-29(R) wiek dziecka od 24. do 29. miesiąca i 30 dni (2;0,0–2;5,30), 
• KAPP_S_D30-36(R) wiek dziecka od 30. miesiąca do 35. miesiąca i 30 dni (2;6,0-2;11,30).

 

Kwestionariusze do opisu rozwoju poznawczego dla dzieci w wieku przedszkolnym oraz w młodszym wieku szkolnym

Opracowana pula kwestionariuszy służy do diagnozy rozwoju poznawczego dzieci w wieku od 3 do 10 lat. Zachowania są tutaj oceniane przez rodziców/opiekunów i/lub nauczycieli, a poszczególne wersje zróżnicowane są ze względu na wiek dziecka (okres przedszkolny lub wczesnoszkolny) i osobę dokonującą oceny. Opracowano następujące kwestionariusze:

• KAPP_S_P(R), skala dla rodzica/opiekuna prawnego dziecka w wieku od 3 do 6 lat (3;0,0–5;11,30); 
• KAPP_S_P(N), skala dla nauczyciela dziecka w wieku od 3 do 6 lat (3;0,0–5;11,30); 
• KAPP_S_S(R), skala dla rodzica/opiekuna prawnego dziecka w wieku od 7 do 10 lat (7;0,0–9;11,30); 
• KAPP_S_S(N), skala dla nauczyciela dziecka w wieku od 7 do 10 lat (7;0,0–9;11,30).

Skale do monitorowania rozwoju poznawczego na bazie ICF

Skale do monitorowania rozwoju poznawczego na bazie ICF to narzędzia dostępne w ramach baterii KAPP, które służą do oceny postępów rozwojowych i skuteczności interwencji z zastosowaniem ICF (International Classification of Functioning, Disability and Health), tj. Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i zdrowia. Mają wspomagać specjalistów w usystematyzowanej, a przez to możliwej do porównywania ocenie skuteczności podejmowanej interwencji i udzielonego wsparcia edukacyjno-rozwojowego. Dzięki temu skale pozwalają na monitorowanie postępu oraz odnotowanie zmian w funkcjonowaniu osoby diagnozowanej, jakie wystąpiły w związku z procesami dojrzewania lub/i oddziaływaniami terapeutycznymi. Przygotowano cztery takie narzędzia, przeznaczone dla różnych grup badanych: 

• skala do monitorowania rozwoju poznawczego z wykorzystaniem ICF dla grupy ogólnej w wersji szczegółowej i skróconej 
• skala do monitorowania rozwoju poznawczego z wykorzystaniem ICF dla osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym 
• skala do monitorowania rozwoju poznawczego z wykorzystaniem ICF dla osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu znacznym w wersji dla osób młodszych (w wieku od 3 do 11 lat) i starszych (w wieku od 11 do 25 lat) 
• skala do monitorowania rozwoju poznawczego z wykorzystaniem ICF dla osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu głębokim.

Skale monitorowania postępu w zakresie rozwoju poznawczego dla dzieci niewidzących

Opracowano również zestaw skal obserwacyjnych służących do monitorowania postępów w zakresie rozwoju poznawczego dzieci niewidzących w wieku 3;0–6;11;30 lat oraz 7;0–11; 11;30 lat, w wersji dla rodziców i nauczycieli. Próbki zachowań wymienione jako twierdzenia skali odnoszą się głównie do bezwzrokowego, dotykowo – słuchowego funkcjonowania poznawczego. Skala w całości opisuje zachowania oczekiwane w rozwoju poznawczym dziecka niewidomego lub głęboko słabowidzącego, dla którego wzrok nie jest głównym kanałem zdobywania informacji. 

Kwestionariusz zachowań językowych i komunikacyjnych dzieci niesłyszących i słabosłyszących

Przygotowano również zestaw kwestionariuszy dotyczących zachowań językowych i komunikacyjnych dzieci niesłyszących i słabosłyszących w wieku 3;0–6;11;30 lat oraz 7;0–9;11;30 lat, w wersji dla rodziców i nauczycieli. Opisane kwestionariuszach zachowania są niezbędne dla sprawnego komunikowania się dziecka z rówieśnikami i dorosłymi, a także przygotowują je do nauki czytania i pisania w języku narodowym (w przypadku kwestionariuszy dla dzieci młodszych) lub odnoszą się do kompetencji niezbędnych do efektywnego posługiwania się językiem polskim w mowie i piśmie (w przypadku kwestionariuszy dla dzieci starszych).

 

Materiały postdiagnostyczne były częścią systemu diagnostycznego KAPP. Składały się na nie scenariusze zajęć, karty pracy, gry dydaktyczne, poradniki, wskazówki metodyczne itp. Miały na celu wsparcie specjalistów pracujących z dziećmi i młodzieżą o zróżnicowanych potrzebach edukacyjnych bezpośrednio po diagnozie, w trakcie interwencji czy też w czasie szerzej rozumianej organizacji wsparcia psychologicznego angażującego rodziców i nauczycieli konkretnego ucznia. Udostępnione dokumenty stanowiły zaledwie niewielką część opracowanej puli. Pełen zestaw można było przejrzeć, pobrać i wydrukować lub przesłać zainteresowanym za pośrednictwem aplikacji komputerowej KAPP.

Materiały postdiagnostyczne jako element systemu diagnostycznego KAPP były spójne z narzędziami diagnostycznymi w zakresie funkcji, których rozwój wspierały, oraz grup uczniów, do których były przeznaczone. Ponieważ diagnozowane zdolności poznawcze w obrębie danego obszaru bywały ze sobą mocno powiązane, niektóre materiały przeznaczone były do wspierania rozwoju i doskonalenia więcej niż jednej funkcji. Co więcej, materiały zostały przygotowane z myślą o specyfice konkretnej grupy dzieci, tak by już na etapie projektowania uwzględnić różnorodne potrzeby. Jednocześnie podczas ich tworzenia przestrzegano zasad uniwersalnego projektowania, co sprawiało, że poszczególne scenariusze czy gry mogły być dostępne również dla innych grup odbiorców i użytkowników niż tylko tych, dla których zostały opracowane. Materiały były też dedykowane uczniom w określonym wieku, choć i tu decyzja o zastosowaniu konkretnego scenariusza czy gry zależała od specjalisty i jego oceny adekwatności danego materiału do potrzeb konkretnego dziecka.

Poniżej prezentujemy opracowane w ramach KAPP materiały, ich przeznaczenie i liczbę oraz przykłady konkretnych dokumentów.

Scenariusze zajęć

Scenariusze zajęć to gotowa propozycja układu treści, ćwiczeń i materiałów do nich do wykorzystania dla specjalisty w czasie różnego rodzaju zajęć wspierających rozwój dzieci i młodzieży. Scenariusze opracowane są z myślą o określonej grupie wiekowej, z uwzględnieniem specjalnych potrzeb i niepełnosprawności oraz przeznaczone do rozwijania konkretnych funkcji poznawczych diagnozowanych baterią KAPP. Mogą być wykorzystane w całości lub we fragmentach. W sumie przygotowano 202 propozycje, możliwe do realizacji w grupie lub indywidualnie.

• Scenariusz “Droga do domu” przeznaczony dla dzieci w wieku przedszkolnym, słabosłyszących oraz z dysleksją, rozwijający fonologię (kliknij i pobierz)
• Scenariusz “Czytam i rozumiem” przeznaczony dla dzieci w wieku 9-13 lat, z populacji ogólnej, rozwijając czytanie ze zrozumieniem (kliknij i pobierz)

Karty pracy

Karty pracy to krótsze w formie materiały zawierające jedno lub więcej zadań możliwych do wykonania samodzielnie lub pod nadzorem dorosłego. Karty pracy najczęściej zawierają ćwiczenia rozwijające konkretny obszar funkcjonowania poznawczego i mogą być wykorzystane razem ze scenariuszem zajęć, z którym są powiązane. Często jednak zaprojektowane są tak, by stanowiły również niezależny materiał możliwy do zastosowania bez konieczności wykorzystywania scenariusza, np. jako karta pracy dla ucznia pozwalająca poćwiczyć czy utrwalić rozwijane umiejętności w zakresie funkcji wykonawczych, percepcji, mowy czy komunikacji pisemnej. W sumie opracowano 208 takich kart.

• Karta pracy "Codzienne czynności" przeznaczona dla dzieci z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym i znacznym w wieku 12-24 lata, rozwijająca koordynację wzrokowo-ruchową, uwagę, komunikację, czytanie i pisanie (kliknij i pobierz)
• Karta pracy "Zaczarowana kredka Karolci" przeznaczona dla dzieci z doświadczeniem migracji oraz dzieci z zaburzeniami komunikacji językowej, rozwijająca gramatykę, semantykę i pragmatykę oraz czytanie ze zrozumieniem (kliknij i pobierz)

Gry dydaktyczne

Gry dydaktyczne to pula materiałów, która obejmuje 104 propozycje przeznaczone dla dzieci i młodzieży w różnym wieku, rozwijających uwzględnione w diagnozie funkcje wykonawcze oraz funkcje językowe i komunikacyjne.

• Gra “Pralka” dla dzieci w wieku przedszkolnym, z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim, rozwijające znajomość liter, czytanie-dekodowanie i fonologię (kliknij i pobierz)
• Gra “Paronimy”w wersji dla dzieci niewidzących, rozwijająca semantykę i pragmatykę (kliknij i pobierz)

Wskazówki metodyczne dotyczące dostosowań materiałów dla dzieci i młodzieży o zróżnicowanych potrzebach edukacyjnych

Wskazówki metodyczne dotyczące dostosowań materiałów dydaktycznych do zróżnicowanych potrzeb edukacyjnych dzieci i młodzieży to materiały dla praktyków i podpowiedzi dla rodziców czy nauczycieli przedmiotowych. Zawierają one wytyczne ułatwiające opracowywanie zadań w formie przyjaznej różnym uczniom. Stworzono w sumie 10 dokumentów poświęconych opracowaniu materiałów dydaktycznych dla dzieci i młodzieży ze SPE oraz uczniów zdolnych i uczniów z doświadczeniem migracji.

• Wskazówki metodyczne dotyczące dostosowania materiałów dla uczniów niesłyszących (kliknij i pobierz)
• Wskazówki metodyczne dotyczące dostosowania materiałów dla uczniów z zaburzeniem ze spektrum autyzmu (kliknij i pobierz)
• Wskazówki metodyczne dotyczące dostosowania materiałów dla uczniów z doświadczeniem migracji (kliknij i pobierz)

Poradniki

Poradniki opracowano z myślą o rodzicach i nauczycielach, którzy szukają informacji na temat specyfiki trudności dzieci i ich specjalnych potrzeb edukacyjnych. Przygotowano pozycje zawierające wiele praktycznych wskazówek i przykładów, a dotyczące specjalnych potrzeb edukacyjnych dzieci i młodzieży z doświadczeniem migracji, niewidzących, osób o ponadprzeciętnym potencjale poznawczym czy z zaburzeniami komunikacji językowej. Oddzielny poradnik napisany został z myślą o rodzicach i specjalistach pracujących z najmłodszymi. Przygotowane publikacje zostały opracowane przez doświadczonych praktyków i zawierają wiele konkretnych wskazówek dotyczących wsparcia dziecka i młodego człowieka w otoczeniu domowym, specjalistycznej placówki czy szkole.

• Kochańska, M. (2022). Zaburzenia rozwoju językowego u dzieci i młodzieży. Przewodnik dla rodziców i nauczycieli. Warszawa: IBE. (kliknij i pobierz)
• Knopik, T. (2022). Sztuka wspomagania rozwoju uczniów zdolnych. Warszawa: IBE. (kliknij i pobierz)
• Pamuła-Behrens, M., Wrona, J. (2022). Poradnik dla specjalistów pracujących z osobami z doświadczeniem migracji. Warszawa: IBE. (kliknij i pobierz)
• Papuda-Dolińska, B. (2022). Wspomaganie rozwoju poznawczego dzieci z dysfunkcją wzroku. Poradnik dla rodziców i nauczycieli. Warszawa: IBE. (kliknij i pobierz)

Materiały edukacyjne 

Materiały edukacyjne w formie prezentacji multimedialnych czy ulotek dla pracowników poradni, rodziców i nauczycieli zawierają informacje o specyfice rozwojowej poszczególnych zdolności poznawczych oraz o specjalnych potrzebach edukacyjnych dzieci i młodzieży. Mogą być wykorzystywane jako źródło wiedzy dla pojedynczych specjalistów czy rodziców, ale też jako materiał edukacyjny do wykorzystania w czasie rady pedagogicznej czy spotkaniu z rodzicami.

• Prezentacja "Dysleksja. Fakty i mity" (kliknij i pobierz)
• Prezentacja "Uniwersalne projektowanie w edukacji" (kliknij i pobierz)
• Ulotka "Lista kontrolna dostosowań dla ucznia z niepełnosprawnościa wzroku" (kliknij i pobierz)

Przygotowany zestaw narzędzi diagnostycznych został opracowany w sposób uwzględniający specjalne (indywidualne) potrzeby edukacyjne dzieci i młodzieży z następującymi zaburzeniami rozwojowymi: 

• niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim, umiarkowanym, znacznym i głębokim;
• dysfunkcją wzroku; 
• dysfunkcją słuchu;
• zaburzeniem ze spektrum autyzmu;
• zaburzeniem komunikacji językowej;
• zaburzeniem uczenia się (przede wszystkim z dysleksją); 
• ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi).

Ponadto KAPP ma służyć ocenie różnych funkcji poznawczych u osób:

• z ponadprzeciętnym potencjałem poznawczym;
• z doświadczeniem migracji.

Możliwość diagnozy funkcji wykonawczych, percepcyjnych i komunikacyjnych w porównywalny sposób w grupach o różnego typu ograniczeniach była istotnym celem przyjętym w trakcie realizacji zadań projektu. Dlatego też opracowując aplikację komputerową KAPP_A, która służy do bezpośredniego badania dzieci i młodzieży uwzględniono zasady uniwersalnego projektowania oraz standardy WCAG (Web Content Accessibility Guidelines, wytyczne dla dostępności treści internetowych) w konstruowaniu testu. Dodatkowo wprowadzono możliwość wykorzystania różnego rodzaju dostosowań niezbędnych do adekwatnej diagnozy dzieci i młodzieży z indywidualnymi potrzebami edukacyjnymi(np. możliwość powiększania czcionki w testach dla osób słabowidzących oraz uruchomienia lektora posługującego się językiem migowym; czy też podawanie instrukcji w języku ojczystym w przypadku osób z doświadczeniem migracji). Zaimplementowane dostosowania wdrożono na tyle, na ile możliwe było zachowanie trafności teoretycznej narzędzia oraz obiektywności związanej z maksymalnie zbliżonymi warunkami prowadzenia badania.

Znormalizowana diagnoza i materiały postdiagnostyczne

Testy zostały znormalizowane na ogólnopolskiej próbie dzieci, młodzieży i osób dorosłych. Są przeznaczone także do diagnozy uczniów z niepełnosprawnościami i specjalnymi (indywidualnymi) potrzebami edukacyjnymi , w tym tych grup, które są objęte edukacją do 25 roku życia. W zależności od wieku badanej/badanego testy mają różną formę i zawierają inne zadania. Dla wszystkich grup zostały opracowane profile funkcji poznawczych. Dzięki takiemu ujęciu możliwe jest podniesienie efektywności diagnozowania, kształcenia i wsparcia rozwoju poznawczego dzieci i młodzieży.

Zastosowanie narzędzi składających się na system diagnostyczny KAPP daje możliwość kompleksowej diagnozy funkcjonowania poznawczego. Na podstawie jej wyniku specjalista może zaplanować i podjąć określone działania postdiagnostyczne. Realizacja planu tych oddziaływań w sferze poznawczej wymaga zazwyczaj zastosowania w pracy odpowiednich materiałów. W ramach baterii KAPP przygotowano zestaw gier dydaktycznych, scenariuszy zajęć i kart pracy przeznaczonych do wspierania rozwoju badanych funkcji u osób w określonym wieku, a aplikacja KAPP_A podpowiada automatycznie te najlepiej dostosowane do wieku i potrzeb badanego uwzględniając jednocześnie wyniki diagnozy. 

Opracowane materiały postdiagnostyczne są elementem procesu diagnostycznego, który uwzględnia kompleksowe rozpoznanie potrzeb i możliwości osoby oraz optymalne wspieranie jej rozwoju. Mają one za zadanie służyć dziecku, wspomagając jego rozwój w różnych obszarach, ale też być pomocą dla rodziców i specjalistów (psychologów, pedagogów, logopedów, nauczycieli przedmiotów). Z tego powodu w ramach materiałów postdiagnostycznych opracowano również skale obserwacyjne do oceny postępów rozwojowych i oceny skuteczności interwencji, które sprawiają, że diagnoza zainicjowana w poradni może być kontynuowana i rozwijana w oparciu o dane zbierane w środowisku domowym. Przygotowane poradniki dla rodziców i nauczycieli pozwalają włączyć w proces wspierania rozwoju dziecka także jego najbliższe otoczenie.