Projekt był adresowany do dzieci w wieku przedszkolnym obarczonych ryzykiem zaburzeń językowych. Stanowił on kontynuację wcześniejszych badań przesiewowych dotyczących rozwoju mowy dzieci w wieku od 2 do 3 lat, które Instytut Badań Edukacyjnych przeprowadził w 2015 roku z wykorzystaniem kwestionariuszy rodzicielskich.
Badania przesiewowe i identyfikacja dzieci z ryzykiem zaburzeń językowych
W ramach wcześniejszego etapu badań do rodziców wszystkich dwulatków mieszkających w Warszawie, Krakowie, Trójmieście, Lublinie i Katowicach wysłano krótkie kwestionariusze KIRMIK. Łącznie trafiły one do około 44 tys. osób. Wypełnione formularze odesłali rodzice 6900 dzieci, co stanowiło około 16% wszystkich adresatów.
Wśród tej grupy u 1050 dzieci zidentyfikowano opóźniony rozwój mowy. Rodzice tych dzieci zostali poproszeni o wypełnienie bardziej szczegółowego kwestionariusza IRMIK: „Słowa i gesty”. Na podstawie dwóch etapów badań kwestionariuszowych wyłoniono ostatecznie 550 dzieci, które w wieku dwóch lat charakteryzowały się znacznym opóźnieniem rozwoju językowego. W momencie realizacji kolejnego etapu projektu dzieci te miały cztery lata.
Narzędzia diagnostyczne i organizacja programu
W międzyczasie Instytut Badań Edukacyjnych zakończył projekt badawczy „Uwarunkowania umiejętności komunikacyjnych dziecka”, którego rezultatem było opracowanie standaryzowanych narzędzi do bezpośredniego badania dzieci w wieku od 4 do 8 lat. Narzędzia te umożliwiały obiektywną ocenę poziomu rozwoju językowego poprzez porównanie wyników dziecka z wynikami jego rówieśników. Normy rozwojowe zostały opracowane na podstawie badań reprezentatywnej grupy polskich dzieci.
Badania diagnostyczne były prowadzone przez wybrane poradnie psychologiczno-pedagogiczne w pięciu aglomeracjach: Warszawie, Krakowie, Trójmieście, Lublinie i Katowicach. W każdym regionie program funkcjonował jako inicjatywa lokalna pod wspólnym hasłem „Miasto mówi!” (np. „Warszawa mówi!”, „Gdańsk mówi!”). Działania w poszczególnych miastach koordynowali pracownicy akademiccy – logopedzi lub psychologowie współpracujący z Instytutem Badań Edukacyjnych, który sprawował ogólną opiekę merytoryczną nad projektem.
Fazy projektu i cele działań terapeutycznych
Projekt obejmował dwie fazy: diagnostyczną i terapeutyczną. Faza diagnostyczna była realizowana od kwietnia do lipca i obejmowała kompleksowe badania dzieci. Wykorzystywano w niej Test Rozwoju Językowego (TRJ), Test Powtarzania Pseudosłów (TPP) oraz Standaryzowane Narzędzia Oceny Wypowiedzi (SNOW). Przeprowadzano również szczegółowe badanie logopedyczne dotyczące budowy i funkcjonowania aparatu artykulacyjnego oraz badanie psychologiczne z wykorzystaniem Skal Inteligencji i Rozwoju dla Dzieci w Wieku Przedszkolnym (IDS-P). W razie potrzeby dzieci były kierowane na dodatkowe konsultacje specjalistyczne, m.in. badania słuchu, badania neurologiczne czy diagnozę w kierunku zaburzeń ze spektrum autyzmu.
Drugim etapem projektu była planowana faza terapeutyczna, skierowana do dzieci, u których potwierdzono zaburzenia językowe. Jej realizacja zależała od możliwości organizacyjnych poradni oraz współpracy z rodzicami i przedszkolami. Zakładano, że działania terapeutyczne rozpoczną się we wrześniu i będą prowadzone co najmniej do zakończenia edukacji przedszkolnej, a w razie potrzeby również w pierwszych latach nauki szkolnej.
Nadrzędnym celem projektu było wypracowanie przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne standardów skutecznej opieki terapeutycznej nad dziećmi z zaburzeniami językowymi. Wypracowane rozwiązania miały być w przyszłości rozwijane i upowszechniane poprzez publikacje, szkolenia oraz współpracę ze specjalistami z poradni, przedszkoli i szkół.
Znaczenie wczesnej diagnozy potwierdzają badania podłużne prowadzone przez dr hab. Magdalenę Smoczyńską, które wskazują, że opóźniony rozwój mowy w wieku dwóch lat jest istotnym czynnikiem ryzyka późniejszych zaburzeń językowych. W badaniach tych samoistne wyrównanie opóźnienia odnotowano jedynie u 18% dzieci, natomiast u 60% dzieci z opóźnionym rozwojem mowy stwierdzono później zaburzenia językowe.