Sprawczość ucznia zaczyna się od planu. Pięć sposobów na każdą lekcję

Aż 25 proc. polskich piętnastolatków zgadza się lub zdecydowanie zgadza się ze stwierdzeniem „łatwo się poddaję”. Czy nauczyciele mogą to zmienić? W cyklu „Z badań na lekcje” podpowiadamy rozwiązania do wykorzystania podczas zajęć.

„Proszę pani, a co ja mam teraz zrobić?” – to pytanie zna niemal każdy nauczyciel. Uczeń może być pracowity i sumiennie wykonywać polecenia, a mimo to nie wiedzieć, co zrobić, kiedy nikt nie podpowiada mu kolejnego kroku. Badania wskazują jakie strategie edukacyjne są skuteczne w takich sytuacjach. A my, w prosty, "nauczycielski" sposób będzie my je pokazywać. Zachęcamy do śledzenia „Z badań na lekcje”, którego pomysłodawcą jest Dariusz Martynowicz, Nauczyciel Roku 2021.

Wyniki PISA 2025 pokazują, że co czwarty polski piętnastolatek (25 proc.) zgadza się lub zdecydowanie zgadza się ze stwierdzeniem: „Łatwo się poddaję”.

Rozwijanie sprawczości nie polega na oddaniu uczniom pełnej kontroli nad lekcją ani na pozornym wyborze, np. koloru slajdu. Swoboda bez struktury nie wystarczy. Uczeń potrzebuje jednocześnie realnego wpływu, jasnego celu, znanych kryteriów i odpowiedzialności za efekt. Samo zachęcanie do samodzielności też nie wystarczy. Planowania, monitorowania własnej pracy, podejmowania decyzji i proszenia o pomoc trzeba uczyć tak samo, jak każdej innej umiejętności.

Co można zrobić na lekcji?

Dać wybór w jasnych ramach

Zamiast polecenia „Zróbcie dowolny projekt” lepiej określić cel i pozostawić wybór formy, np. „Wyjaśnijcie przyczyny zjawiska. Zdecydujcie, czy pokażecie je jako schemat, ilustrację czy podcast”. Uczeń ma wpływ na sposób pracy, ale nie traci z oczu celu.

Zacząć od krótkiego planu

Po podaniu zadania warto dać uczniom dwie minuty na odpowiedź na trzy pytania: Jaki jest mój cel? Od czego zacznę? Co zrobię, jeśli utknę? Nie potrzeba do tego rozbudowanej karty pracy. Wystarczą trzy krótkie odpowiedzi.

Zatrzymać pracę w połowie

Zamiast pytać tylko „Skończyłeś?”, można zapytać: „Czy twój sposób działa? Co już masz? Co musisz zmienić? Jaki będzie następny krok?”. Ta niewielka zmiana przenosi odpowiedzialność za kontrolę przebiegu pracy z nauczyciela na ucznia.

Nie rozwiązywać problemu za ucznia

Gdy uczeń prosi o pomoc, warto najpierw zapytać: „Pokaż, co już zrobiłeś”, „W którym miejscu utknąłeś?”, „Jakiej dokładnie pomocy potrzebujesz?”. Proszenie o pomoc to również kompetencja. Sprawczy uczeń nie musi robić wszystkiego sam. Powinien jednak umieć rozpoznać, kiedy i jakiej pomocy potrzebuje.

Wyzwanie na jedną lekcję

Na początek wystarczy jedno zadanie, które uczniowie i tak mieli wykonać. Przed rozpoczęciem pracy każdy z nich zapisuje trzy zdania:

Mój cel…,

Mój pierwszy krok…,

Jeśli utknę, to….

Więcej ciekawych materiałów z cyklu „Z badań na lekcje” znajdziesz na naszej stronie internetowej.

Wiedza o tym, jak się uczyć, przydaje się nie tylko w szkole. Strategie rozwijania samoregulacji opisuje rozdział Metapoznanie i samoregulacja, który znajdziesz w Przewodniku po strategiach edukacyjnych.

Wyniki badań i konkretne sposoby wspierania uczniów zawiera publikacja Sprawczość w szkole. Poradnik dla nauczycielek i nauczycieli.

Dane przytoczone w tekście pochodzą z badania PISA 2025.