Jak polscy uczniowie radzą sobie w cyfrowym świecie? Czy szkoły skutecznie rozwijają ich kompetencje potrzebne do nauki, pracy i odpowiedzialnego uczestnictwa w społeczeństwie informacyjnym? Jakiego wsparcia potrzebują w tym zakresie?
Najnowsza publikacja z serii Analizy IBE dla polityki publicznej pt. „Kompetencje cyfrowe uczniów w Polsce – co wiemy z badań międzynarodowych?” to kompleksowa analiza danych z międzynarodowych porównawczych badań edukacyjnych: ICILS (Międzynarodowe Badanie Kompetencji Komputerowych i Informacyjnych), ICCS (Międzynarodowe Badanie Kompetencji Obywatelskich), PISA (Program Międzynarodowej Oceny Umiejętności Uczniów), TIMSS (Międzynarodowe Badanie Wyników Nauczania Matematyki i Nauk Przyrodniczych) oraz PIRLS (Międzynarodowe Badanie Postępów Biegłości w Czytaniu).
Publikacja pokazuje, co wiemy o rzeczywistym poziomie kompetencji cyfrowych młodzieży i wskazuje priorytetowe obszary działania dla systemu edukacji.
Co wiemy o kompetencjach cyfrowych polskich uczniów?
Niestety, nasza wiedza o umiejętnościach cyfrowych dzieci i młodzieży w Polsce jest niewystarczająca do prowadzenia polityki edukacyjnej opartej na rzetelnych danych. Wynika to z faktu, że najbardziej wiarygodne i rekomendowane przez Unię Europejską źródło informacji na ten temat, a mianowicie międzynarodowe badanie ICILS (International Computer and Information Literacy Study), po raz ostatni zrealizowano w Polsce w 2013 roku. Nie wiemy zatem, jak zmieniał się poziom umiejętności cyfrowych polskich uczniów na przestrzeni ostatniej dekady.
A zmiany takie są bardzo prawdopodobne, jeśli wziąć pod uwagę, że miały miejsce w innych krajach europejskich, które brały udział w więcej niż jednej edycji badania. Co interesujące — i niezgodne z tym, czego można by się spodziewać, obserwując rosnącą rolę technologii cyfrowych w życiu dzieci i młodzieży — zazwyczaj obserwowano spadek, a nie wzrost poziomu kompetencji komputerowych i informacyjnych kolejnych generacji uczniów.
Analizy przeprowadzone na danych z Polski zebranych w badaniu ICILS 2013 pokazują, że choć większość uczniów wysoko ocenia swoje kompetencje cyfrowe, ich samoocena jest słabo powiązana z rzeczywistymi umiejętnościami – szczególnie w przypadku trudniejszych zadań wymagających krytycznego myślenia i bardziej złożonych operacji. Jednocześnie liczba godzin spędzanych przed ekranem nie przekłada się bezpośrednio na poziom umiejętności. Uczniowie, którzy używają technologii cyfrowych z umiarkowaną częstością i intensywnością, mają średnio wyższe umiejętności komputerowe niż ci, którzy robią to rzadko lub bardzo często.
Analiza zwraca uwagę na istotny paradoks: w badaniu ICILS 2013 dziewczęta osiągają wyższe wyniki niż chłopcy w testach mierzących kompetencje cyfrowe, ale gorzej oceniają swoje umiejętności (nawet kiedy je posiadają) i zdecydowanie rzadziej wybierają ścieżki zawodowe związane z branżą nowych technologii. Jak pokazują dane z badania PISA 2022, jedynie 1% dziewcząt w Polsce planowało swoją karierę w sektorze IT – dla porównania, taką ścieżkę zawodową wskazało aż 11% chłopców.
Warto zwrócić uwagę na wyraźną rozbieżność w postrzeganiu działań szkoły w obszarze edukacji cyfrowej. W badaniu PISA 2022 większość dyrektorów i nauczycieli deklaruje, że takie działania są podejmowane, ale uczniowie rzadko je zauważają. Przykładowo, mniej niż połowa z nich twierdzi, że w szkole uczono ich, jak oceniać wiarygodność źródeł internetowych – mimo że nauczyciele wskazywali ten temat jako element realizowanego nauczania. Nie należy jednak zapominać, że kompetencje cyfrowe są przez dzieci i młodzież nabywane również, a może nawet głównie poza szkołą.
Rekomendacje dla polityki edukacyjnej
Jak wynika z publikacji, w dobie szybkiej transformacji cyfrowej dostęp do sprzętu i internetu już nie wystarcza – najważniejsze są bowiem odpowiednie kompetencje, które pozwolą młodym ludziom poruszać się pewnie i bezpiecznie w cyfrowym świecie. W analizie podkreślono, że szkoła powinna pełnić istotną rolę w ich rozwijaniu – szczególnie w zakresie bezpieczeństwa w sieci, prywatności, higieny cyfrowej, bezpiecznego i etycznego korzystania z internetu czy też krytycznej oceny informacji. Te kompetencje nie kształtują się podczas codziennego korzystania z technologii, lecz wymagają świadomego, systemowego wsparcia.
Zachęcamy do lektury i dzielenia się tą publikacją.
Kompetencje cyfrowe uczniów w Polsce – co wiemy z badań międzynarodowych?
Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy, 2025
Paweł Penszko