Jak polepszać relacje w społeczności szkolnej?

Eksperci IBE PIB przyjrzeli się relacjom między uczniami, nauczycielami, dyrektorami i rodzicami w Polsce, analizując dane z międzynarodowych badań edukacyjnych.

Z wielu międzynarodowych badań edukacyjnych, takich jak TIMSS czy PISA, wypływają podobne wnioski: uczniowie z Polski dobrze wypadają, jeśli chodzi o posiadane umiejętności, ale czują stosunkowo słabą więź ze szkolną społecznością. Przekonanie, że jest się lubianym i akceptowanym przez innych uczniów, że jest się pasującym elementem mozaiki, jaką tworzy grono ludzi spotykających się w szkolnych murach, jest nazywane poczuciem przynależności do szkoły. Międzynarodowe badania pokazują, że w Polsce to poczucie wśród uczniów słabnie i obecnie jest najniższe przy porównaniu z innymi państwami Unii Europejskiej. Ponadto, choć nasilenie zjawiska przemocy w polskich szkołach jest niższe niż przeciętnie w innych krajach, to ogólnie relacje wśród uczniów i między uczniami a nauczycielami są postrzegane mniej pozytywnie. Niedawno zrealizowane w Polsce badanie TALIS 2024 uzupełniło ten obraz, dostarczając danych na temat tego, co nauczyciele szkół podstawowych myślą na temat relacji w społeczności szkolnej. Relacje w gronie pedagogicznym i z dyrektorem są zazwyczaj przez nauczycieli z Polski oceniane dobrze, podobnie jak się to dzieje w innych krajach. Źródłem stresu i trudnym obszarem są natomiast dla nauczycieli kontakty z rodzicami lub opiekunami uczniów.

Relacje społeczne są więc tym obszarem, w którym polska edukacja napotyka na wyzwania, a przez to obszarem wartym pogłębionej analizy. Analizę taką podjął zespół IBE PIB w ramach projektu dotyczącego międzynarodowych badań edukacyjnych. Skorzystał przy tym z danych pochodzących z badań ICCS 2022, PISA 2022, TIMSS 2023 i TALIS 2024, uzupełniając je analizą literatury przedmiotu oraz wywiadami z nauczycielami, specjalistami, dyrektorami szkół, przedstawicielami organów prowadzących szkoły i aktywistami zajmującymi się tematyką relacji społecznych w szkołach. Owocem tych prac są dwie publikacje - raport “Relacje społeczne w szkole. Stan, znaczenie, uwarunkowania” przedstawiający wyniki analiz oraz oparty na nich zestaw rekomendacji “Relacje społeczne w szkole. Rekomendacje kierunkowe dla polityki edukacyjnej oraz wskazówki dla społeczności szkolnych”.

Przeprowadzone analizy polegały przede wszystkim na zbadaniu zależności statystycznych między jakością relacji społecznych w danej szkole a wieloma innymi czynnikami. Pozwoliło to na sformułowanie dwóch rodzajów wniosków. Pierwszy z nich dotyczy korzyści związanych z dobrym stanem relacji w społeczności szkolnej. Jak pokazują rezultaty analiz:

wyższa jakość relacji wśród uczniów oraz między uczniami a nauczycielami wiąże się z wyższym osiąganym poziomem umiejętności uczniów, ich większymi aspiracjami edukacyjnymi, większą motywacją do nauki, aktywnością na forum szkoły, satysfakcją z życia i rzadszym podejmowaniem przez nich niepożądanych zachowań (np. kradzieży, picia alkoholu), a także z większą satysfakcją zawodową i poczuciem własnej skuteczności nauczycieli;
pozytywne relacje między nauczycielami, oparte na wzajemnej pomocy oraz współpracy, mogą wspierać ich pracę i sprzyjać podwyższaniu jakości kształcenia;
nauczyciele, którzy wyraźnie odczuwają wsparcie zawodowe ze strony władz szkoły, mają większe poczucie własnej skuteczności w pracy z uczniami;
gorsze relacje między dyrektorem szkoły a nauczycielami wiążą się z większym stresem i niższą satysfakcją zawodową tych ostatnich;
współpraca szkoły z rodzicami lub opiekunami uczniów może sprzyjać większej motywacji i wyższym aspiracjom edukacyjnym piętnastolatków oraz pomóc w zapobieganiu niepożądanym zachowaniom młodzieży.

Drugi rodzaj formułowanych wniosków dotyczy czynników, które kształtują jakość relacji w społeczności szkolnej. W analizach wykazano związek między stanem relacji w szkole a:

stylem przywództwa dyrektora szkoły;
udziałem nauczycieli, uczniów i rodziców w podejmowaniu decyzji;
jasnym komunikowaniem i konsekwentnym egzekwowaniem zasad zachowania uczniów przez pracowników szkoły;
dostępnością i jakością pomieszczeń szkolnych;
wsparciem uczniów z rodzin o niekorzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej;
prowadzeniem w szkole działań wielokulturowych;
poziomem kompetencji społeczno-emocjonalnych uczniów.

Rezultaty analiz przedstawione w raporcie wskazują ponadto, że nacisk na mierzalne wyniki nauczania nie przyczynia się do pogorszenia relacji społecznych, a nawet łączy się z lepszymi relacjami szkoły z rodzicami. Z kolei większa liczba uczniów w oddziale klasowym ma negatywny efekt, ale na tyle niewielki, że nie należy spodziewać się znaczącego polepszenia relacji dzięki zmniejszaniu oddziałów.

Wyniki analiz danych z międzynarodowych badań edukacyjnych stanowiły bazę do opracowania rekomendacji i wskazówek dla trzech grup odbiorców:

decydentów z poziomu centralnego i lokalnego - w tym przypadku rekomendacje dotyczą monitorowania sytuacji w szkołach, w których obecni są uczniowie z doświadczeniem migracji, udostępniania szkołom narzędzi do diagnozy stanu relacji społecznych, nadawania priorytetu szkołom dużym i szkołom z uczniami o niskim lub zróżnicowanym statusie społeczno-ekonomicznym oraz etniczno-narodowościowo-językowym podczas kierowania wsparcia przeznaczonego na poprawę relacji, jak również uwzględniania kwestii polepszania relacji społecznych w szkole przy wyborze dyrektorów szkół;
dyrektorów szkół - wskazówki dotyczą stylu przywództwa, tworzenia wizji i misji szkoły, szkolnej infrastruktury, korzystnych rozwiązań organizacyjnych i programów, określania i egzekwowania zasad zachowania w szkole, włączania uczniów w procesy decyzyjne oraz współpracy z rodzinami uczniów;
nauczycieli - wskazówki dotyczą włączania uczniów w podejmowanie decyzji i współpracy z rodzicami lub opiekunami uczniów.

Działania IBE PIB ukierunkowane na pomoc w budowaniu dobrych relacji w szkołach nie kończą się na przygotowaniu dwóch wspomnianych publikacji. W ramach projektu „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży” opracowywany jest model wspierania społecznej i włączającej funkcji szkoły, obejmujący rozwiązania metodyczne, materiały szkoleniowe oraz narzędzia wzmacniające współpracę uczniów, nauczycieli, dyrektorów i rodziców. W ramach tego samego projektu prowadzony jest cykl szkoleń „Łączymy. Tworzenie spójnych i wspierających środowisk uczenia się i rozwoju”, skierowany do przedszkoli i szkół, który oprócz warsztatów online obejmuje realizację zadania rozwojowego w placówce oraz spotkania podsumowujące. Rezultaty prowadzonych działań będą udostępniane stopniowo w trakcie trwania projektu.

Raport “Relacje społeczne w szkole. Stan, znaczenie, uwarunkowania” oraz oparty na nich zestaw rekomendacji “Relacje społeczne w szkole. Rekomendacje kierunkowe dla polityki edukacyjnej oraz wskazówki dla społeczności szkolnych” zostały opracowane w ramach projektu “Przygotowanie i realizacja międzynarodowych badań edukacyjnych w obszarze kompetencji kluczowych” (FERS.01.04-IP.05-0016/23), współfinansowanego z programu Fundusze dla Rozwoju Społecznego 2021-2027 (FERS).