Od wyników do sensu uczenia się – wnioski z debaty o edukacji

Debata naukowa o potrzebach polskiej edukacji była ważnym punktem „Dnia w IBE PIB”. Eksperci wskazali kluczowe wyzwania i kierunki zmian – od sensu uczenia się, przez rolę nauczyciela, po budowanie szkoły odpowiadającej na dynamicznie zmieniający się świat.

Jak podkreśliła moderująca dyskusję prof. Inetta Nowosad (Uniwersytet Zielonogórski), choć wyniki międzynarodowych badań pokazują wysokie osiągnięcia polskich uczniów, coraz częściej pojawia się fundamentalne pytanie młodych ludzi: po co uczymy się tego wszystkiego?. W tym kontekście – jak zaznaczyła – kluczowe staje się myślenie o tym, jakiej szkoły potrzebuje społeczeństwo w przyszłości oraz jak ją wspólnie tworzyć.

Szkoła jako przestrzeń rozwoju i sprawczości

W toku dyskusji wyraźnie wybrzmiał postulat wzmocnienia podmiotowości ucznia i nauczyciela. Prof. Mirosława Nowak-Dziemianowicz (Akademia WSB, Uczelnia Korczaka) podkreśliła, że edukacja powinna być przede wszystkim "stwarzaniem warunków do rozwoju” – przestrzenią, w której uczniowie mogą działać i samodzielnie się rozwijać.

Zwróciła również uwagę na istotę sprawczości: "nie da się zadekretować sprawczości czy autonomii ucznia. One powstają przez doświadczenie, przez możliwość wyrażania własnych potrzeb i działania w swoim imieniu. Szkoła powinna tworzyć warunki do takiego doświadczenia, inaczej pozostaniemy na poziomie deklaracji". 

Świat się zmienił, a szkoła pozostała w modelu klasowo-lekcyjnym, opartym na urabianiu i kształtowaniu według z góry przyjętych schematów. Prawdziwa zmiana wymaga odejścia od tego modelu i uznania podmiotowości ucznia - wyjaśniła.

Jak zauważył prof. Krzysztof Rubacha (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu) “jeśli na poziomie systemu stworzymy warunki do innego modelu nauczania – bardziej podmiotowego i opartego na rozwiązywaniu problemów – nauczyciele będą mogli tak pracować”. 

Z kolei prof. Stefan M. Kwiatkowski (Akademia Pedagogiki Specjalnej w Warszawie) wskazał na potrzebę zmiany sposobu uczenia się. Dodał, że „uczniowie powinni pracować nad realnymi wyzwaniami, zbierać informacje z różnych źródeł i wspólnie szukać rozwiązań”. Jak podkreślił, dopiero wtedy wiedza „przestaje być abstrakcyjna i staje się narzędziem działania”. 

W polskiej szkole mamy do czynienia z pozorem działania we wszystkich kluczowych obszarach: wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych. Uczniowie często ‘przerabiają materiał’, ale nie przyswajają go w sposób trwały – mówił.  

Zbudować wspólnotę szkolną

Eksperci podkreślali, że szkoła funkcjonuje dziś w coraz bardziej złożonym środowisku społecznym. Prof. Beata Mydłowska (Uczelnia Społeczno-Medyczna w Warszawie) zwróciła uwagę na wyzwania związane z różnorodnością i potrzebą budowania relacji. 

Potrzebujemy rozwijania umiejętności dialogu oraz komunikacji międzykulturowej, bo bez tego trudno budować wspólnotę. Szkoła przestaje nadążać za rzeczywistością wtedy, gdy uczy odpowiedzi na pytania, których świat już nie stawia - wyjaśniła.

Jednocześnie podkreślono, że kluczowa pozostaje relacja nauczyciel–uczeń, oparta na uważności i odpowiedzialnym towarzyszeniu w procesie uczenia się. – Relacja nauczyciel–uczeń powinna opierać się na partnerstwie, ale nie na koleżeństwie. Nauczyciel powinien być przewodnikiem i moderatorem procesu uczenia się, kimś obecnym i uważnym. Bez tej relacji nawet najlepsze rozwiązania systemowe nie będą działały – mówiła prof. Beata Mydłowska.

System, dobrostan i równość szans

W debacie istotne miejsce zajęła również perspektywa systemowa. Prof. Krzysztof Rubacha zwrócił uwagę, że trwała zmiana wymaga odpowiednich warunków na poziomie całego systemu edukacji.

Sukces edukacyjny nie może być mierzony jednym wskaźnikiem, takim jak wynik egzaminu. Składa się na niego wiele czynników, w tym relacje, dobrostan, poczucie sprawczości oraz dalsze losy absolwentów. Dopiero ich łączne uwzględnienie pozwala uchwycić rzeczywisty obraz działania szkoły – wyjaśnił.

Zwrócił również uwagę na wyzwanie równości szans, wskazując na potrzebę skuteczniejszego wspierania wszystkich uczniów niezależnie od ich zaplecza społecznego.

“Dzień w IBE PIB”. Jak zmienia się szkoła?

Ważnym uzupełnieniem debaty były wystąpienia praktyków oraz lekcje pokazowe. Dr Agnieszka Kopacz, Nauczycielka Roku 2025, mówiła o codziennych wyzwaniach pracy nauczyciela i znaczeniu rozwijania samodzielności uczniów, a autorzy podstaw programowych przeprowadzili lekcje pokazowe dla nauczycieli. Uczestnicy mogli zobaczyć, jak proponowane przez IBE PIB zmiany w systemie edukacji, przekładają się na codzienną praktykę szkolną. 

Debatę i wystąpienie dr Agnieszki Kopacz można obejrzeć na YouTube. Wkrótce dostępne będą również nagrania z lekcji pokazowych.